Son yıllarda özellikle Gazze’de yaşanan çatışmaların ardından “İsrail’i destekleyen markalar hangileri?” sorusu kamuoyunda sıkça gündeme geliyor. Bu tartışmaların merkezinde ise 2005 yılında Filistinli sivil toplum kuruluşları tarafından başlatılan Boycott, Divestment and Sanctions (BDS) hareketi yer alıyor.
BDS; uluslararası hukuka dayalı, barışçıl ekonomik baskı yöntemlerini savunan bir kampanyadır. Amaç; boykot (boycott), yatırımların geri çekilmesi (divestment) ve yaptırımlar (sanctions) yoluyla İsrail hükümet politikalarına karşı küresel farkındalık oluşturmak.
Önemli Not: Bu yazı tamamen bilgilendirme amacı taşır. “Destek” iddiaları çeşitli raporlar, sivil toplum kuruluşları ve medya araştırmalarına dayanır. Şirketlerin önemli bir kısmı bu iddiaları reddetmekte, faaliyetlerinin ticari ve bağımsız franchise yapısında olduğunu belirtmektedir. Boykot bireysel bir tercih.
“Destek” İddiaları Neye Dayanıyor?
Şirketler genellikle şu gerekçelerle listelerde yer alıyor:
- İsrail’de fabrika veya Ar-Ge tesisi kurmak
- İşgal altındaki topraklarda (yerleşimlerde) faaliyet göstermek
- İsrail ordusuna (IDF) teknoloji, altyapı veya finansal destek sağlamak
- Yerleşim bölgelerinde mülk satışı yapmak
- İsrail savunma sanayiiyle bağlantılı şirketlere yatırım yapmak
Bu iddialar; BDS açıklamaları, BM veritabanları, Ethical Consumer raporları ve bağımsız araştırmalara dayandırılmaktadır. Ancak listeler zamanla değişebilmektedir.
1. BDS’nin “Öncelikli Tüketici Boykot Hedefleri”
BDS hareketi, etkiyi artırmak için sınırlı sayıda şirkete odaklanmaktadır. Tam boykot çağrısı yapılan şirketler arasında şunlar bulunmaktadır:
- Chevron
Caltex ve Texaco markalarını da kapsar. Doğu Akdeniz’de İsrail’in doğal gaz sahalarında faaliyet gösterdiği belirtilmektedir.
- Intel
İsrail’de büyük üretim yatırımları bulunmaktadır. Uzun yıllar ülkedeki en büyük yabancı yatırımcı olmuştur.
- Dell
İsrail ordusuna teknoloji altyapısı sağladığı iddialarıyla listelerde yer alır.
- HP
HP Inc. ve HPE şirketleri; İsrail nüfus kayıt sistemleri ve bazı kamu kurumlarına teknoloji sağladığı gerekçesiyle eleştirilmektedir.
- Microsoft
Azure bulut sistemi ve yapay zeka çözümleri üzerinden İsrail devlet kurumlarına hizmet verdiği iddiaları gündeme gelmiştir.
- Carrefour
İsrail franchise’ının yerleşim bölgelerinde faaliyet gösterdiği öne sürülmektedir.
- AXA
İsrail savunma sanayiiyle bağlantılı şirketlere yatırım yaptığı iddia edilmektedir.
- Reebok
İsrail Futbol Federasyonu sponsorluğu nedeniyle eleştirilmiştir.
- Disney+
İçerik politikaları üzerinden siyasi tartışmalara konu olmuştur.
- SodaStream
Batı Şeria’daki eski üretim tesisi nedeniyle uzun süre boykot listelerinde yer aldı.
- RE/MAX
Batı Şeria’da gayrimenkul satışı yaptığı iddiasıyla eleştirilmektedir.
- Siemens
Enerji ve altyapı projeleri üzerinden İsrail bağlantıları tartışma konusu olmuştur.
2.“Grassroots” (Halk Temelli) Boykot Hedefleri
Bazı markalar, doğrudan BDS öncelikli listesinde olmasa da yerel franchise açıklamaları nedeniyle tepki çekmiştir:
- McDonald's
- Coca-Cola
- Burger King
- Pizza Hut
- Domino's
- Papa John's
- Wix
Bu markalar özellikle Türkiye ve bazı Müslüman ülkelerde yoğun şekilde tartışılmıştır.
3.Teknoloji ve Turizm Sektöründe Tartışılan Şirketler
- Google & Amazon
Project Nimbus bulut sözleşmesi kapsamında İsrail devlet kurumlarına hizmet verdikleri iddia edilmektedir.
- Booking.com
- Airbnb
- Expedia
BM veritabanında yerleşim bölgelerinde kiralama yaptığı gerekçesiyle gündeme gelmiştir.
- Teva Pharmaceutical Industries
İsrail merkezli bir ilaç şirketidir.
4.Türkiye’de Sıkça Tartışılan Markalar
İçecek & Gıda
- Coca-Cola
- Starbucks
- Nestlé
- Unilever (Lipton, Algida vb.)
- Danone
Temizlik & Kişisel Bakım
- Procter & Gamble (Ariel, Pampers, Oral-B)
- L'Oréal
- Unilever
Teknoloji
- HP
- Dell
- Microsoft
- Intel
- Carrefour
Boykot Etmeden Önce Bilmeniz Gerekenler
Birçok marka franchise sistemiyle çalışır; ülkeden ülkeye operasyon yapısı değişebilir.
- Bazı şirketler listelerde yer aldıktan sonra politikalarını değiştirmiştir.
- Ürün etiketlerinde “Made in Israel” ibaresi kontrol edilebilir.
- Alternatif yerli markalar araştırılabilir.
- Güncel liste için doğrudan BDS ve bağımsız raporlar incelenmelidir.
2026 itibarıyla İsrail’i desteklediği iddia edilen markalar konusu oldukça dinamik ve tartışmalı. Şirketlerin resmi açıklamaları, sivil toplum raporları ve uluslararası hukuk tartışmaları birlikte değerlendirilmeli. Boykot bir bireysel tercih. En sağlıklı yaklaşım; tek bir kaynağa bağlı kalmadan, farklı perspektifleri inceleyerek bilinçli karar vermek.
